خود ناشری
خود ناشری، که با «نشر بنا به نیاز» پیوندهای بسیار نزدیکی دارد، در آغاز چندان جدی گرفته نمیشد. شماری از ناشران به عنوان پدیدهای تفننی بدان مینگریستند. اما گسترش شتابناک پدیده خود ناشری نشان داد که فصل دیگری در چاپ و نشر کتاب گشوده است. تحولات الکترونیکی و بروز چند تحول دیگر در این زمینه نقشی بسیار پررنگ داشت. در ادامه این مطلب به بررسی آن ها خواهیم پرداخت.
در دنیای کتاب، بحثی وجود دارد که کتب الکترونیکی که توسط نویسندگان خود ناشر عرضه میشود مستقیما روی صنعت چاپ و نشر تاثیر گذاشته و تخمین زده میشود که تا سال 2020 نیمی از فروشهای بخش کتب الکترونیکی را در بر گیرد. نویسندگان خود ناشر بدون دخالت ناشران سنتی، خودشان فرایند نوشتن تا توزیع را انجام داده و مدیریت می کنند. تمام آنچه در مورد یک کتاب انجام می شود توسط نویسنده (خود ناشر) صورت میگیرد. از جمله نوشتن، طراحی جلد، فرمت کتاب، قیمت کتاب، بازاریابی برای توزیع و بحث روابط عمومی. خود ناشری یکی از تقاط تحول در تاریخچه نشر کتاب است.
دلایل رشد خود ناشری
مارک کوگر مؤسس «اسمش ورد»، که در حوزه «عرضه سرویس کتب الکترونیکی مستقل» فعالیت دارد در مقالهای با 10 دلیل استدلال کرده که نیمی از کتب الکترونیکی تا سال 2020 متعلق به بخش نویسندگان خود ناشر خواهد بود:
- کتب چاپی به عنوان یک فرمت برای خواندن رو به کاهش خواهد گذاشت.
- فروشگاههای عرضه کتاب به صورت سنتی کمتر خواهند شد.
- ناشران بیش از پیش از چشم نویسندگان میافتند.
- نویسندگان خود ناشر مانند حرفه ای های صنعت نشر، حرفهای خواهند شد.
- وجود نگاه «ننگ گونه» به خود ناشری محو خواهد شد.
- تعداد نویسندگان خود ناشر در حد انفجاری، زیاد خواهد شد.
- موفقیت خود ناشران باعث ظهور نسل جدیدی از نویسندگان خواهد شد.
- نویسندگان از کشف ویژگیهای جدید خود ناشری لذت خواهند برد.
- خوانندگان کتاب در مورد نام ناشر در فضای مجازی کمتر اهمیت میدهند.
- افزایش شکاف بین ناشران و نویسندگان بیشتر خواهد شد.
فروش کتاب های منتشر شده از خود ناشری
طبق آمار 15% از کتب الکترونیکی فروخته شده در سال 2013 در امریکا مربوط به خود ناشران بوده است. انتظار میرود این روند تا سال 2020 رشد یابد. البته نظرات مارک کوگر به عنوان یکی از طرفداران سرسخت کتب الکترونیکی و نویسندگان خودناشر مورد نقد طرفداران کتب چاپی قرار گرفته و هر چند با داستان افزایش شکاف بین نویسندگان و ناشران گره خورده اما سنتی ها همچنان روی رشد کتب چاپی تاکید دارند.
خود ناشری، کلا و جدا از ملاحظات فنی و اقتصادی، به پدیده تازهای در تولید اطلاعات تبدیل شدهاست. بسیاری از پدیدآورندگان، مستقیم با مخاطبان خود روبرو شده اند. همینطور واسطهها از سر راه ارتباط مستقیم حذف گردیدهاند. خودناشری یکی دیگر از چالشهای جدی عرضه نشر در دنیای امروز است. حتی ناشران بزرگ هم بههیچ روی نمیتوانند این پدیده را نادیده بگیرند. به ویژه پدیدآورندگان جوان و پدیدآورندگانی که در انتشار آثار نخست خود با مشکل روبهرو هستند. این به اصطلاح «نخست اثران»، بیش از پیش به خود ناشری روی میآورند. تسلط به رایانه و کار با نرمافزارهای نشر و ویرایش، پدیده خود ناشری را به میزان بسیاری تسهیل میکند.
خودناشری در ایران
در ایران هم خودناشری از چندی پیش به میزان اندکی رایج شده است. احتمال میرود اگر خودناشران بتوانند بازارهای کتاب خود را بشناسند و گسترش دهند، یا مجامع و محافل فرهنگی غیر انتفاعی به کمک آنها بیایند، با شتاب بیشتری گسترش بیابد.
پدیده خود ناشری یا ناشر/ مولف از آنجا به وجود آمده که پدیدآورندگان با سرمایه خود اقدام به نشر کتاب کنند. این پدیده در حال حاضر به دلیل رواج اینترنت و شبکههای اطلاعاتی و با استفاده از امکانات نشر الکترونیکی تقویت شده است و بسیاری از پدیدآورندگان به دلایل مختلف، تمایل دارند خود اقدام به انتشار آثارشان نمایند.
پدیده خود ناشری در ایران نیز رایج است. به خصوص در سالهای اخیر به دلیل بالا رفتن هزینه چاپ و نشر کتاب، بورکراسیهای زائد و پیچ و خمهای دیوانسالاری در مسیر نشر کتاب، کوتاه شدن مسیر دستیابی خوانندگان به اطلاعات و کتابهای مورد نیاز و از بین رفتن اعتماد بین نویسندگان و ناشران و مشکلات مربوط به حق مؤلف -که در این وضعیت تا حدودی مرتفع شده- از رشد بالایی برخوردارگردیده است.
خودناشری در ایران به دو گونه مطرح است. نوع اول: پدید آورندگانی که شخصاً اقدام به انتشار آثارشان میکنند. به اصطلاح ناشر مؤلف یا مؤلف ناشر نامیده میشوند. شکل دوم: پدیدآورندگان سازمانی که نشر جزء فعالیت اصلی آنها نیست. آنها به صورت موردی و بدون همکاری با ناشر اثر خود را منتشر میکنند.
رشد خود ناشری در ایران
با توجه به تجربه نگارنده و واقعیتهای بازار نشر، عوامل موثر در رشد خودناشری در ایران را میتوان در موارد زیر برشمرد:
- عدم وجود راهکارهای قانونی برای حمایت از مولفان در برابر مشکلات حقوقی و مالکیتی که تعدادی از ناشران در همکاری با مولفان بهوجود میآورند.
- گرایش اندک مردم به کتاب و کتابخوانی که باعث به وجود آمدن سختگیری برای ناشران در گزینش اثر برای انتشار شده است.
- طولانی بودن فرایند نشر کتاب به جهت مراحل دشوار آماده سازی و انتشار کتاب و عدم تعامل همکاری بین مولف و ناشر.
- عدم اطلاع و آگاهی پدیدآورندگان از مراحل نشر، توزیع و فروش کتاب که باعث افزایش بدبینی نسبت به ناشران شده است.
- عدم توزیع صحیح آثار پدید آورندگان از سوی ناشران.
- تصدی گری دولت در نشر کتاب.
در این خصوص نبودن زیر ساختهای اطلاع رسانی کارآمد و همچنین انحصار توزیع که در دست تعدادی از مراکز پخش کتاب در ایران قرار دارد نیز باعث شده است خودناشری نه تنها فرصتی برای نشر محسوب نشود بلکه باعث گردد بسیاری از خودناشران پس از انتشار، توانایی عرضه مناسب آثارشان را نداشته باشند.
در کشور ما مؤلفان زمانی به خودناشری روی میآورند که پس از تلاش فراوان، ناشری برای انتشار کتاب خود پیدا نکرده باشند و یا در مقابل، با درخواست مبلغ هنگفتی برای انتشار از طرف ناشران روبرو میشوند. خودناشران به این مسـأله آگاه نیستند که تولید یک کتاب سادهترین مرحله به ثمره رسیدن یک کتاب است و برای رسیدن کتاب به دست مصرف کننده مراحل و فرآیندهای بسیار پیچیده و مشکلی پیش روی آنهاست، به طوری که در بسیاری مواقع حتی ناشران حرفهای نیز از حل مشکلات پیچیده مربوط به توزیع عاجز هستند.
نقش خود ناشری در فرهنگ
پدیده خودناشری در صورت رفع موانع مذکور میتواند، فرصت بسیار مغتنمی برای فرهنگ مکتوب کشور باشد، چرا که امکان نشر آثاری را فراهم میکند که با وجود ارزشمند بودن آنها به علت عدم استقبال از سوی ناشران و به دلیل اینکه نخستین اثر پدیدآورنده محسوب میشود از انتشار باز میماند و امکان حضور در بازار پیدا نمیکند.
