اجزای کتاب | بررسی ساختار استاندارد برای کتاب
اجزای کتاب در بیشتر کتاب ها به چهار جزء اصلی تقسیم میشود. این اجزا عبارتند از:
- اجزای پیش از متن
- اجزای متن
- اجزای پس از متن
- جلد
در بین اجزای کتاب مسئولیت اجزای پیش از متن و پس از متن و جلد بیشتر با ناشر است. اما گاه نویسنده یا سایر پدیدآورندگان اثر نیز با وی همکاری میکنند. امروزه بسیاری از نویسندگان و مترجمان، کتاب خود را حروف گذاری شده، تحویل ناشر میدهند. آنها با کمک نرم افزار و با کمی آموزش میتوانند برخی از بخشها و اطلاعات صفحات مقدماتی و پایانی کتاب را نیز آماده کنند. در نهایت، ناشر براساس الگوهای خاص خود این اطلاعات را صفحه آرایی می کند. نوع چاپ میتواند هر کدام از انواع چاپ افست ، چاپ ریسوگرافی و چاپ دیجیتال باشد.
اجزای پیش از متن
اجزای کتاب پیش از متن اجزایی هستند که قبل از متن اصلی کتاب می آیند. این اجزاء را بیشتر ناشر به هنگام صفحه آرایی و آماده سازی اثر به آن اضافه میکند تا هم کتاب و محتوای آن معرفی و استفاده از آن تسهیل شود و هم عوامل فنی و محتوایی تولید و آماده سازی و نحوه تهیه و برخی از اطلاعات مهم دیگر مربوط به کتاب مشخص شود. تعداد صفحه های پیش از متن به عوامل متعددی از جمله نوع کتاب و محتوای آن، سیاستهای ناشر و روشهای آماده سازی محتوا بستگی دارد و در این زمینه استاندارد خاصی وجود ندارد. به همین دلیل ویژگیهای و اجزای آن از یک ناشر به ناشر دیگر فرق میکند. این صفحه ها در بیشتر کتابها، البته با کمی تفاوت وجود دارد: صفحه نیم عنوان (یا عنوان مختصر)، صفحه عنوان، صفحه حقوقی و فهرست مطالب.
صفحه نیم عنوان
در صفحه نیم عنوان (یا عنوان مختصر) بیشتر فقط عنوان کتاب ذکر میشود(در صورت طولانی بودن این عنوان خلاصه میشود).
صفحه فیپا
پشت صفحه نیم عنوان معمولا سفید است. برخی از ناشران عبارت اهدای نویسنده را در همین صفحه سفید میآورند. در سالهای اخیر، درج فیپا در کتاب اجباری شده است. به همین دلیل تعدادی از ناشران، اطلاعات آن را در پشت صفحه نیم عنوان یا گاه صفحه حقوقی می آورند. برخی از ناشران صفحه نیم عنوان و پشت سفید آن را حذف میکنند.
صفحه عنوان
در صفحه عنوان، عنوان کامل کتاب، نویسنده یا مترجم، محل چاپ و نشر، ناشر و سال نشر ذکر میشود. اگر کتاب دارای ویراستار علمی باشد، بر اساس اهمیت ویرایش میتوان نام وی را در این صفحه ذکر کرد. ولی نام ویراستار ادبی و سایر عوامل اضافی که در صفحه حقوقی ذکر میشود، معمولاً میتوان در این صفحه ذکر نمود.
صفحه حقوقی یا شناسنامه
در این صفحه معمولاً اطلاعات زیر درج میشود: عنوان کتاب، نویسندگان، مترجمان، ویراستار علمی، ویراستار ادبی، محل نشر، ناشر، سال نشر، شماره مجموعه، نوبت چاپ، شمارگان، صفحه آرا، طراح جلد، حروف نگاران، چاپخانه و صحافی، قیمت، نشانی توزیع و شماره تماس، نشانی وب و پست الکترونیکی ناشر و دارنده حقوق نسخه برداری. در همین صفحه میتوان فیپای کتاب را هم درج کرد. نمونه ای از اطلاعات صفحه حقوقی در زیر آورده شده است:
صفحه فهرست مطالب
در بیشتر کتابها با فهرست مطالب(مندرجات) آغاز میشود. برخی از کتابها دارای شکلها و نمودارها و جدولهای مهمی هستند. فهرست آنها را نیز در صورت اهمیت میتوان به شکل تفکیکی یا ادغام شده در ادامه فهرست مطالب ذکر کرد. بر همین اساس فهرست مطالب ممکن است مختصر یا مفصل باشد. برخی از کتابهای قطور، دارای فهرست آغاز فصل هم میباشد. فهرست مطالب به خصوص از نوع مفصل آن نقش مهمی در بازیابی مطالب کتابهای علمی و آموزشی دارد. کتابهایی که فصلها و بخشهای مختلف ندارد، فهرست مطالب هم ندارد. مثل برخی از رمانها و داستانها.
فهرست مطالب بر اساس آن مختصر یا مفصل باشد، یک یا چند صفحه را به خود اختصاص میدهد. برای کاهش تعداد صفحات فهرست مطالب مفصل بهتر است آن را دو ستونه و با حروف ریزتر تایپ کرد. امروزه بیشتر واژه پردازها و نرم افزارهای صفحه آرایی به گونه ای برنامه نویسی شدهاند که فهرست مطالب را به صورت خودکار تهیه میکند. تولید فهرست مطالب خودکار نیازمند رعایت برخی نکات فنی به هنگام حروف نگاری و صفحه آرایی است.
صفحه یادداشت ناشر
ناشر میتواند درباره کتاب و پدیدآورندگان آن یا حتی برخی از سیاستهای انتشاراتی خود مطالبی را یادداشت کند. این مطالب با عنوان یادداشت ناشر یا پیشگفتار ناشر یا هر عنوان دیگر پس از فهرست مطالب ذکر میشود. یادداشت ناشر در برگیرنده ارائه اطلاعاتی از نویسنده یا پدیدآورندگان کتاب، محتوا یا موضوع کتاب و مسائل مرتبط با آن و یا در رابطه با خود ناشر و اهداف و انگیزههای چاپ اثر باشد.
اجزای متن
متن یک کتاب بدنه اصلی آن را تشکیل میدهد. اجزای متن نیز به موضوع و محتوای کتاب و ویژگیهای آن بستگی دارد. صفحه «سپاس و تشکر» ، «پیشگفتار» و «مقدمه» معمولاً در آغاز متن اصلی کتاب قرار میگیرند. این صفحات ممکن است نام متفاوتی داشته باشند، ولی اغلب یک کارکرد دارند. در صفحه سپاس از عواملی که در نوشتن و تولید و عرضه کتاب با نویسنده همکاری داشتند، یادی و از آنها تشکر می شود. در پیشگفتار درباره کتاب، ویژگیهای اصلی آن، انگیزههای مؤلف یا ناشر در تدوین اثر و چاپ آن، نحوه استفاده و مانند آن مطالبی نوشته می شود. در مقدمه نیز برخی از کلیات مربوط به کتاب، ضرورتها و مقدمات ورود به بحث اصلی آورده میشود.
همیشه این دسته بندی مطالب به این شکل در تمام کتابها وجود دارد. گاه نویسنده یا حتی ناشر حرفهای تمام اینها را «پیشگفتار» یا «مقدمه» و یا حتی با اسمی دیگر مثلاً « سخن آغازین» ، «درآمد» ، «یادداشت» یا دیگر واژهها جمع میکند.
بدنه اصلی
این مورد از اجزای کتاب بخض اصلی محتوایی کتاب را تشکیل می دهد. پس از صفحات مقدماتی فوق بدنه اصلی متن آغاز میشود. متن برخی از کتابها ممکن است به بخشهای متفاوت تقسیم شود. هر بخش نیز چند فصل داشته باشد. در چنین مواردی موضوعات مرتبط با هم در یک بخش قرار میگیرند. برای نشان دادن توالی بخشها و فصلها آنها را شماره گذاری میکنند.
گاه نویسنده برای توضیح بیشتر درباره محتوای متن اصلی از پانویس یا پانوشت یا پاورقی استفاده میکند. پانوشتها گاه فقط معادل واژه متن به زبان دیگر است. گاه توضیح مختصر یا مفصلی درباره یک واژه یا موضوعی است که نویسنده تشخیص میدهد که آگاهی از آن برای درک بهتر مطلب ضروری است. در کتابهای ترجمه ای معمولاً واژه ” از ترجمه” را در کنار توضیحات وی درج میکنند تا با متن نویسنده اصلی اشتباه نشود. در صورتی که مترجم این توضیحات را در داخل متن اضافه کند، اغلب آن را در داخل دو قلاب یا براکت ذکر میکند. برخی از نویسندگان این پاورقیها را در انتهای صفحه و تعداد کمی در پایان فصل یا کتاب قرار میدهند. معادل واژه در برخی از کتابها نیز در داخل متن و در پرانتز ذکر میشود.
هر نویسنده برای نوشتن اثر خود از نوشتههای دیگران نیز ممکن است استفاده کند. این آثار با عنوان کتابنامه یا منابع و مآخذ در پایان هر صفحه یا فصل یا کتاب ممکن است یادداشت شود. به عبارت دیگر کتابنامه حاوی منابع و مآخذی است که نویسنده برای نوشتن کتاب از آنها استفاده کرده است. کتابنامه پایان کتاب، ممکن است منابع و مآخذ یا پاورقیها یا پایان فصل باشد و بخشی از متن تلقی میشود.
نوشتن منابع و مآخذ
نحوه استناد به منابع و مآخذ یا نوشتههای دیگران بسیار متفاوت است. برای این کار شیوه نامه های مختلفی وجود دارد. استفاده از یک شیوه نامه واحد، در یک متن واحد، نکته ای است که باید رعایت شود. حتی بهتر است در تمام مجموعه انتشارات یک ناشر از آن استفاده شود.
به هر شکل، نویسندهای بر اساس موضوع و سبک و سیاق خاص، نظمی ویژه به مطالب خود میدهد و دیگری ممکن است همان موضوع را با روشی دیگر عرضه کند. این ساختارهای متفاوت به نحوی انتخاب میشود که مناسب اهداف نویسنده برای بیان مطالب باشد. همه متن به یک پیکره واحد تعلق دارد. این ساختار را نویسنده و گاه با کمک ویراستار انتخاب میکند. نویسنده و ویراستار باید به آن دقت کنند. صفحات پیش و پس از متن نیز برای تسهیل استفاده از متن آماده میشوند.
اجزای پس از متن
اجزای کتاب پس از متن شامل تمام مطالبی میشود که پس از متن اصلی نویسنده، اضافه میشود. اغلب این صفحات به ترتیب در برخی از کتابها مشترک است. این اجزا به شرح زیر هستند:
پیوستها: محتوایی هستند که نویسنده یا گاه ناشر به متن اصلی اضافه میکند تا مطالب کتاب تکمیل شود.
واژه نامه ها: برخی از نویسندگان به خصوص مترجمان، واژه نامه هایی را در پایان کتاب می آورند. برخی از این واژه نامه ها تنها حاوی معادل واژه و برخی دیگر توصیفی هستند
نمایه: یکی دیگر از اجزای مهم پس از متن است که انواع و اقسام گوناگونی دارد و در کتابهای علمی و آموزشی اهمیت زیادی دارد.
فهرست انتشارات ناشر: فهرست انتشارات، معمولا برای تبلیغ انتشارات و گاه همان نویسنده است که در پایان تمام کتابهای برخی از ناشران و قبل از صفحه عنوان انگلیسی می آید.
صفحه عنوان به انگلیسی: برای معرفی کتاب به دیگر زبان ها و کشورها، صفحه ای را به عنوان صفحه عنوان انگلیسی به آخر کتاب افزوده می شود. این صفحه، ترجمه همان صفحه عنوان اصلی به فارسی است.
البته بسیاری از کتابها ممکن است برخی از این اجزا را نداشته باشد.
جلد
جلد، یکی از اجزای کتاب است که صفحات آن را بین خود جای میدهد. جلد خود به اجزای مختلفی مانند روی جلد، پشت جلد، عطف و داخل جلد تقسیم میشود و جلدها دو نوع اصلی جلد سخت(گالینگور) و جلد نرم(شومیز) یا گلاسه دارد. در این میان جلد شومیز بسیار فراگیر است.
معمولا بر روی جلد، به درج عنوان کتاب و نویسنده یا پدیدآورنده، اکتفا می شود. مترجم، برای کتاب های ترجمه ای و همینطور ویراستار علمی برای کتاب های مربوط نیز از اطلاعات روی جلد به شمار می روند. بر پشت جلد نیز میتوان معرفی مختصری از کتاب یا نویسنده درج کرد. شماره استاندارد بین المللی کتاب (شابک) و کد رمزینه (بارکد) و بهای کتاب و نشانی اینترنتی نیز معمولاً پشت جلد میآید. اگر اندازه عطف کتاب کافی باشد، عنوان مختصر کتاب و نویسنده نیز به صورت افقی بر آن یادداشت می شود.
